donderdag 2 maart 2017

TABAKSFABRIEK HUISER & Zonen - GRONINGEN

In de jaren twintig van de vorige eeuw telde de stad Groningen ruim 50 geregistreerde sigarenmakerijen, sigarenfabrieken, tabakskerverijen en tabaksfabrieken. Verreweg de meeste waren klein van omvang, soms was er sprake van huisarbeid. Huiser is klein begonnen en groeide uit naar een kleine middelgrote fabriek. 


Jan Antoni Huiser begon zijn loopbaan als knecht bij de tabak- en sigarenfabriek van Aalfs en Zoon aan de Heeresingel 13 in Groningen. De fabriek “Het wapen van Nederland” bracht een assortiment van pijptabakken uit voorzien van een gedeponeerd sluitetiket met twee nimfen. Aalfs huurde ook twee bovenverdiepingen van een pakhuis op een binnenplaats van de Gelkingestraat. Daar lag de tabaksvoorraad en werden kistjes getimmerd. Op 9 oktober 1913 ging Huiser met zijn kameraad het pakhuis binnen en liet zijn olielamp vallen waardoor brand ontstond. Twee verdiepingen werden ernstig beschadigd en de tabaksvoorraad van 7000 gulden ging totaal verloren. Bedrijfsverzekerings maatschappij Labor betaalde de gehele schade al in november 1913 uit. Dat ging vroeger een stuk sneller.


In 1914 vroeg J.A.Huiser & Zonen i.v.m de hinderwet een vergunning aan voor het drogen en bewerken van tabak voor het pand Winschoterdiep Oz 29. Hier is hij gestart met zijn eigen loonkerverij en stelenpletterij. Hij verkocht het als goedkoop binnengoed voor sigaren.
 Aannemelijk is dat Aalfs inmiddels gestopt is, want Huiser is in het bezit van het handelsmerk van Aalfs “Het wapen van Nederland”. 

In 1917 neemt hij een knecht in dienst en de zaken gaan voorspoedig, mede door de vele advertenties die hij in de beginjaren in de krant liet plaatsen. In 1919 is hij verhuisd naar de Oostersingel 9, waar hij op de voorgevel de tekst:  Stoomtabaksfabriek “Het wapen van Nederland” liet plaatsen.
Klik voor foto hier
Ook op zijn briefpapier is het wapen terug te vinden.

 

Hij verkocht zijn rook- en pruimtabak vooral in de regio rond Groningen onder de merken: Reclame Heerenbaai, Neerlandia, halfzware pruim no.5, Rook- en pruimtabak no.2 , Friesche Heerenbaai, Heren Baai Tabak, en meer algemene benamingen.


Jan Antoni overleed in 1921 op 64-jarige leeftijd. Andries en Josephus Huiser nemen de fabriek over.
In mei 1926 brak er onder de sigarenmakers en tabaksbewerkers een staking uit. Het conflict ging over lonen en werd ondersteund door de Federatie van sigarenmakers en tabaksbewerkers. Met z.g.n. “werkwilligen” trachtte Huiser de productie gaande te houden.
Sommige winkeliers staakten de verkoop van Huiser’s tabak uit sympathie voor de stakers. Het duurde tot 18 augustus voordat het conflict werd opgelost.
Na de staking breidde Huiser zijn verkooppunten uit. In 1928 werd zijn tabak zelfs in Zeeland verkocht. Als beeldmerken werden de tabaksplanter en de Nederlandse leeuw gebruikt. Tot aan de 2e W.O. hebben er bij Huiser geen opzienbarende zaken voorgedaan. De kerfmachine (stoom) werd inmiddels voortgedreven door elektriciteit.

In de oorlog leed de fabriek net als alle andere aan tabakschaarste. De tabaksverwerking stond bij Huiser op een laag pitje. Om werkgelegenheid te behouden gingen andere fabrieken, mits ze toestemming verkregen, over op de verwerking van inlandse tabak (amateurtabak). Huiser deed daaraan niet mee. Wel produceerde hij in 1947-48 gedenicotiniceerde tabak (zonder nicotine) die zonder bon kon worden aangeschaft. Toen de tabaksdistributie in 1949 werd opgeheven bracht Andries Huiser tussen 1949 en 1952 nieuwe merken op de markt: Cupido, Hippos, Roll-in, Timber Town, Senang en Scooter die van een octrooi werden voorzien. Later volgden Maple leaf en Half and half.


De opbloei was voornamelijk te danken aan shagtabak waar de meeste vraag naar was. Daardoor werden sigaren, rooktabak en vooral pruimtabak minder verkocht. In de vijftiger jaren sloten veel kleine en middelgrote fabrieken hun deuren door faillissement of werden door grotere fabrieken overgenomen. Huiser & Zonen beëindigde in 1961 de bedrijfsactiviteiten, de merken en het klantenbestand werden overgenomen door Heupink en Reinders uit Ootmarsum. Zij brachten o.a. het merk Huiser op de markt en gebruikten daarvoor het beeldmerk van de twintiger jaren. 
Links pak 250 gram Heupink en Reinders omstreeks 1985. Rechts advertentie 1923

Het gebouw met de naam van de fabriek bleef tot vandaag de dag bestaan. Jarenlang heeft het pand een winkelbestemming gekend, in 2016 is het pand verbouwd tot woonbestemming.

foto uit 2016
Bronnen:
-          Delpher, krantenarchief
-          J.Romkes, Octrooien
-          Groninger archieven: hinderwetvergunningen
-          Voorwerpen uit privé verzamelingen

Zie ook: https://groninganus.wordpress.com/2014/02/02/de-tabaksmerken-van-huiser/

donderdag 7 juli 2016

FIRMA B.H.WASMANN - Amsterdam

De firma Wasmann, opgericht in 1854, stond vooral bekend als fabriek van tabak- sigaren- en sigarettenpijpen van meerschuim en barnsteen. De pijpen werden in de eigen werkplaats vervaardigd, tevens werden er pijpen gerepareerd. Naast de werkplaats,( ingang Amstel 6), was er de winkel, (ingang Reguliersbreestraat 7) die in het doorlopende pand met elkaar verbonden waren.

Op 28 december 1973 stond het in de krant: “Oudste pijpenwinkel verdwijnt”. Bedoeld werd de vanaf 1854 gevestigde zaak van  Wasmann in de Reguliersbreestraat 7 in Amsterdam. Ik kende de zaak alleen van buiten. Nu was er opheffingsuitverkoop, dus een mooie gelegenheid om eens naar binnen te stappen. In de winkel werd ik geholpen door de eigenaar zelf, de 80-jarige heer Plankeel, die met zijn 75-jarige vrouw de zaak runde. (zie afb.1.) Het interieur was nog geheel in oude stijl gebleven. Tegen de muur stonden bruine kasten waar achter glas houten en meerschuimen pijpen waren opgesteld. In het midden van de winkel stond een lange toonbank met een ouderwetse zilverkleurige kassa. Aan de wanden hingen grote Duitse porseleinen pijpen. Vragend naar de prijs antwoordde de heer Plankeel dat die al verkocht waren en gezien mijn budget had ik ze toch niet kunnen bekostigen. De uiteindelijke aanwinst waren twee gladde meerschuimpijpen en een lade met pijpenonderdelen voor de meerschuimen pijpen. Die kwamen uit het achterste gedeelte van de winkel, waar de pijpen tot voor kort nog gerepareerd werden. Later zou blijken dat zich in de la een bijzonder stuk handgereedschap bevond.

afb.1 De heer L.F.Plankeel achter de toonbank
Rond 1900 heette de zaak “ Anciennes maison des pipes” en noemde zich pijpenfabriek. Dat stond bovenaan de gevel aan de Amstelzijde. De zaak liep door van Amstel 6 naar de Reguliersbreestraat 7.
In 1899 werd het pand grondig verbouwd. Behalve de winkel op de begane grond telde het pand drie verdiepingen en een zolder.
Het winkelgedeelte lag aan de Reguliersbreestraat. Middenin was een kleine ruimte voor het kantoor en aan de Amstelzijde helemaal achterin was het magazijn gesitueerd.
Het magazijn werd later gebruikt als werkplaats voor het bewerken van barnsteen. De verdiepingen werden gebruikt om te wonen. Naast de woon- en slaapkamers had het pand een badkamer, een voor die tijd grote luxe. Op de derde verdieping was de kamer van de dienstbode gesitueerd.
De grondvester, de heer Wasmann kwam oorspronkelijk uit Wenen en was van origine meerschuimdraaier, ook wel kunstdraaijer genoemd. Wasmann bewerkte naast het meerschuim ook barnsteen. De meerschuimen pijpen werden afgemonteerd met zilveren ringen en mondstukken van barnsteen.

Afb.2  Verbouwing van het pand aan de Amstelzijde
Er is een anekdote over Paul Kruger. Toen hij op zijn 77e verjaardag in Utrecht was ontving hij van twee generaals een prachtige pijp van de firma B.H.Wasmann Jr. De houten pijp was voorzien van een barnstenen mondstuk en van binnen bekleed met zilver. De secretaris van Paul Kruger “betuigde herhaaldelijk zijn grote tevredenheid over het geschenk”, en schreef onderaan de brief  “Geen publicatie s.v.p.”. Het liep echter anders, want in 1901 stond het toch in de krant tot genoegen van de heer Wasmann.

Barnsteen is een versteend hars van de dennenboom van miljoenen jaren oud. Het is een kwetsbaar materiaal en wordt na verloop van jaren bros en breekbaar. Vandaar dat de pijpen in bijpassende etuis die van binnen met stof gevoerd waren werden verkocht, dikwijls voorzien van het naamstempel van de firma. In de etuis van Wasmann hebben de firmastempels kleine verschillen. (Zie afb.3) Behalve onderdelen voor de pijp maakte Wasmann ook sieraden van barnsteen, geel of roodachtig van kleur.
Afb.3 merken uit de etuis
Zo af en toe komt men nog een product tegen uit de vroegere winkel van Wasmann. Meestal zijn het eenvoudige meerschuimen sigarenpijpen met barnstenen mondstuk in een op maat gemaakt etui. Soms vindt men een figuraal model  zoals de “hand met beker”, waarbij de hand van meerschuim is gemaakt en de beker en het mondstuk van barnsteen. De meerschuimen hand bestaat ook in een bruin geverfde versie.

In de lade met onderdelen bevonden zich restanten van de hand met de beker. Je zag dat het gebruikte onderdelen waren en opvallend was dat de handen enigszins van kleur en vorm verschilden.
Verder zat in de lade een stuk gereedschap uit de werkplaats van Wasmann waarvan ik de naam en de functie niet kende. Kort geleden stuitte ik op een advertentie uit de serie Vakmanschap is Meesterschap. Dat zijn foto’s die Paul Huf in de zestiger jaren van oude ambachten heeft gemaakt voor de reclames van Grolsch. Een van de foto’s, gepubliceerd in 1969, werd bij Wasmann gemaakt. Op de foto ziet men de pijpenmaker bezig met het uitvijlen van de hals van een pijp. (zie afb.4) Op afb. 5 het stuk handgereedschap uit mijn collectie. Helaas heb ik over de techniek van het ambacht geen gegevens kunnen vinden.

Afb. 4  Detail foto pijpenreparateur
Afb. 5  Detail handgereedschap
             Coll.F.Tijmstra

Afb.6 Meerschuimpijp firma Wasmann. Veiling Dickhaut 2003
Hoewel Wasmann gespecialiseerd was in meerschuim en barnsteen verkocht hij ook pijpen van ander materiaal, zoals porseleinen pijpen. Opmerkelijk is dat hij op de pijpenkop zijn naam liet plaatsen. Dat gebeurde voor het glazuren. Ook bij de niet handbeschilderde exemplaren kwam zijn naam voor.


Voorstelling: twee herten bij boom -  collectie John Gaarthuis
De laatste jaren van zijn bestaan werden er bij Wasmann geen pijpen meer gemaakt, wel werden reparaties uitgevoerd voor vaste klanten. De winkel was intussen een speciaalzaak voor rokersbenodigdheden geworden.

Op 15 januari 1974 sloot de firma haar deuren. De zaak heeft dan precies 120 jaar bestaan. Een opvolger was er niet en daar komt bij dat de belangstelling voor pijproken sterk verminderde. Niet lang daarna krijgt het pand  een andere bestemming en in 2007 werd het opnieuw te koop aangeboden.

Afb. 7 Inpakpapier van de firma uit 1974. Coll.F.Tijmstra
Afb.8 Sigarenpijpje van witte meerschuim met geel barnstenen mondstuk in etui.Coll.F.Tijmstra
Afb.9 Sigarenpijpje (gebroken) van geel barnsteen in etui.Coll.M.Rutten


afb.9a Marktplaats
Afb.10 Hand met beker  – veiling Catawiki 2016
Afb.11 Hand met beker Collectie M.Rutten

afb.12 Sigarenzakje Coll. P.Lingg

afb.13  Barnstenen sigarettenpijpje. Coll. M.Rutten

afb.14 etui met rood barnstenen sigarenpijpje. Foto Arie Koper

afb.15  Etui geopend. foto Arie Koper

afb,16 Veiling Catawiki

afb.17 Veiling Catawiki

De winkel van Wasmann stond vlak bij het Rembrandtsplein in een toeristisch gebied.
Hij verkocht aan toeristen eenvoudige sigaren- en sigarettenpijpjes om als aandenken van het bezoek aan Amsterdam mee te nemen. Apart zijn de sigarenpijpjes van weichselhout met teksten Souv. d'Amsterdam en Leipzig. Soms werd het pijpje in een weichselhouten koker verkocht.


afb.18 souvenirpijpjes van weichselhout

Een bijzonder exemplaar is een weichselhouten sigarenpijp met een schroefdop om het kwetsbare mondstuk te beschermen.Boven op de dop is in metaal een kijkglaasje gemonteerd. Het plaatje laat een jongeman zien die voor een jongedame staat. Drukt men op het palletje boven op de dop dan verschijnt een tweede plaatje waarbij de jongedame haar been optilt en haar rok omhoog trekt terwijl de jongeman een schrikbeweging maakt. Een ondeugend mannenvermaak.

afb,19 sigarenpijpje met kijkglaasjes

 

Tot de verkoop in 1974 zat in het pand de tabakswinkel, Daarna is er jarenlang een sexcinema gevestigd. Het pand werd verhuurd voor ruim 76000 euro per jaar aan handelsonderneming Cinetex met een contract tot juni 2009. De uiteindelijke koper diende daar rekening mee te houden. Later is de voorgevel gemoderniseerd en tegenwoordig (2016) wordt in het pand horeca bedreven.

Bronnen:
-          Het Parool 28 december 1973 pag.7
-          Leeuwarder Courant 25-08-1954
-          Vakmanschap is meesterschap (1969) uitg. Grolsche Bierbrouwerij N.V
-          Beeldbank Stadsarchief Amsterdam. Afbeeldingsbestand: 5221BT912699
-          Internetveiling  Dickhaut 2003
-          Internetveiling  Catawiki 2016
-          Foto pand 2007 uit makelaarsbrochure

zondag 6 maart 2016

TABAKSFABRIEK TH.GROENEVELD - SNEEK

Omstreeks 1860 dreef de firma W.Olivier & Co in Sneek een in 1769 opgerichte handelszaak in koffie, thee en tabak. Op 7 mei 1887 beëindigde Olivier zijn zaak. De koffie- en theehandel werd overgenomen door stadgenoot en tevens tabaksfabrikant  A.van Veen & Zonen. Voor de overname van de handel in tabak werd Thomas Groeneveld aanbevolen die zich vestigde in een pand op de Oosterdijk in Sneek. Tevens mocht Groeneveld zich depothouder noemen voor de verkoop van verpakte theeën van de voormalige firma Olivier, die hij waarschijnlijk van Van Veen betrok.

adv. 17-11-1887
De eerste jaren maakte hij in zijn advertenties gebruik van de goede naam van Olivier en naar het oprichtingsjaar 1769. Hij probeert via advertenties nieuwe afnemers voor zijn producten te verwerven. In 1893 zoekt hij een knecht bekend met het tabaksvak, waarschijnlijk voor zijn kerverij. Tevens maakt hij aan de gebruikers bekend dat voortaan de Blanke Baai in zakken met een rood wapen wordt verpakt. Gestaag krijgt hij meer klanten en wederverkopers voor zijn geproduceerde tabak. In de jaren daarna innoveert hij zijn kerverij dor gebruik te maken van een stoommachine. In 1914 adverteert hij met de naam Stoomtabaksfabriek. Na de eerste wereldoorlog is de tabak onderhavig aan prijsschommelingen.
In 1917 wordt de tabaksfabriek ondergebracht in een vennootschap van zijn drie zonen, Jelle, Berend en Fokke Klaas, opererend onder de oude naam firma TH. Groeneveld. Doel is de exploitatie van de tabaksfabriek, en de handel in tabak, sigaren en andere artikelen.
Intussen blijft Groeneveld zijn verspreidingsgebied vergroten, in 1920 verschijnen zijn advertenties zelfs in Limburg. In een advertentie uit 1921 worden de gangbare soorten aanbevolen.
De winkel aan de Oosterdijk met de kerverij en de achterliggende pakhuizen worden te klein. In 1923 koopt hij de voormalige strafgevangenis in Sneek voor het bedrag van f 13751,-. De winkel aan de Oosterdijk en zijn drie ernaast gelegen pakhuizen aan de Truffelsteeg worden te koop aangeboden. De winkel brengt f 11768,- op en  een pakhuis naast de winkel f 3050,- (of 8050,-) De voormalige gevangenis wordt verbouwd tot fabriek en kantoor. Hij is grossier van o.a. Richard II sigaren.



In 1927 krijgt hij een stand op de tentoonstelling van de Handels Inkoopmaatschappij in Weert. Daar etaleert hij o.a. zijn Friesche Heerenbaaien “De Sjees”. Inmiddels is de stoommachine vervangen door een elektrisch aangedreven machine. Groeneveld sponsorde de tabak bij rookwedstrijden zoals in 1936 in café “de Toelast ”in Den Helder. 50 personen deden mee en streden voor de prachtige prijzen.
verpakkingen van de Sjees uit de dertiger jaren

tabaksblik

Na het uitbreken van de 2e Wereldoorlog kreeg de fabriek steeds minder tabak te verwerken. Een geluk was de toewijzing van het Rijksbureau voor Tabak en Tabaksproducten ( R.B.T.T.) om vanaf augustus 1944 in Nederland verbouwde amateurtabak te mogen fermenteren. Daardoor kon het personeel aan het werk blijven en dat heeft geduurd tot in 1948. We mogen aannemen dat de fabriek kort daarna gestopt is. In de tabaksalmanak van 1951 wordt Groeneveld niet meer vermeld.


VERPAKKINGEN 1930 - 1940



VERPAKKINGEN na 1945




Bronnen: - Krantenarchief  www.delpher.nl 
                  - gegevens uit particuliere collecties

dinsdag 20 oktober 2015

TABAKSFABRIEKEN IN RIJSSEN

TEKST ARTIKEL VOLGT NOG

Tabaksverpakkingen van B.J.Koedijk



Tabaksverpakkingen van I.Spanjer



Let op de drukfout: Rijsen.  Pakje uit 1949-1952


emaille deurpostbordje